KARAGÖL KÖYÜ / SÜLALELER


ALİBEYRAN/MİRAN (ALİBEYREMELER)  
Soyadı; Akdere, Ateş, Bingöl, Çelik, Yıldız, Yılmaz olanlar. 

AWASKAN (AVASKLAR)   
Soyadı; Akbulut, Akçiçek, Binici, İngin, Sarı ve Sarıkaya olanlar.

EWOYAN (EOLAR, ABDOLAR)
Soyadı; Akkaya ve Bozkurt olanlar.

MALE BEKE (BEKELER)
Soyadı ; Demir ve Karagöl olanlar.

ODAWŞIYAN (ODABAŞILAR)
Soyadı; Gülkanat, Küçükmetin, Metin, Pulat ve Taşkömür olanlar.

SILIKAN (SILIKLAR)
Soyadı; Akgedik, Akgöl, Armağan, Aslan ,Coşkun, Gedik, Kaya, Koç, Kurukaya, Özdemir, Sicim, Şahin, Turna, Ülger olanlar.

ÜSİKAN/ÜLLIKAN (ÜSIKLAR/ÜLLIKLAR)
Soyadı; Akın, Albayrak, Alibakır, Çetin, Çınar, Doğan, Gökbulut, Keskin, Kılıç, Kural, Tatlıpınar ,Temel, Temeltaş,Yaprak olanlar.

*Sülale isimleri ve soyadlar  alfabetik sıralamaya göre  yazılmışlardır.

Qaniyı Ewo


Karagöl Köyü ve Civarında Yetişen Yenilebilir Yabani Otlar ve Meyveler

Şehirleşmeyle birlikte toprak ile olan ilişkimiz  koptu, artık birkaç çiçek hariç, çiçekleri tanımıyor isimlerini bilmiyoruz .Oysa bitki, böcek, kuş ve renk adları, dillerin gizli hazineleridir. Onlara bakarak bir halkın hayal gücünü, tabiatla ilişki biçimini  ve dünya görüşünü anlayabilirsiniz.*

Önemli uyarı! Aşağıdaki bilgileri kullanarak herhangi bir bitkiyi yemeyiniz, özellikle zehirli mantarları yenilebilen mantarlardan ayırdetmek çok  zordur. Bir yabani bitki yenilmeden önce mutlaka bu konuda uzman kişilerden yardım alınmalıdır.



Kêreng (Kenger-Gundelia tournefortıı)
70-80 cm boylarında dikenli   otsu  bir bitkidir.İlkbaharda  kartlaşmadan önce kabuğu soyularak yenilir. Aşağı yukarı iki hafta  içinde kartlaşır. Kenger'in köklerinden ise kenger sakızı elde edilir. Kenger sakızı  kengerin toprak altında kalan kök kısmı bıçakla çaprazlamasına kesilerek akan beyaz sütün kurumasıyla elde edilir.
Kêreng   
Şilan (Kuşburnu-Rosa canina)
1,5-2 metre boyunda dikenli ve çalı şeklinde olup, sonbaharda olgunlaşan  meyvesi taze olarak yada kurutularak yenilmektedir.Meyvesinden çay , hoşaf, pekmez, reçel yapılır.
Şilan
Qermıx (Karamuk-Berberis crataegina)
1,5 -2 metre boyunda çalı şeklinde siyah prinç tanesi büyüklüğünde meyvesi olan bir bitki.İlkbaharda yaprakları sonbaharda  olgunlaşan meyvesi yenilir.Kurutulan meyvesi ayrıca komposto olarak da tüketilir.

Qermıx


Hıltırşık(Sempervivum)
İlkbaharda kırlarda yetişen , çam kozalağı büyüklüğünde  , yeşilden kırmızıya dönen bir rengi  ve  ekşi bir tadı olan bitki.Bilimsel adı Sempervivum  olup , dünya üzerinde 50 farklı çeşidi bulunmaktadır, 1700-1800 metre yükseklikte yetişmektedir.

Hıltırşık

Gılabori (Frenk üzümü)
Çalı şeklinde 1-1,5 metre boylarında  yabani üzüm de denilen bir bitki.Meyvesi üzüme benzer ama daha küçük ve ekşimsidir.Yılanlı dağının eteğinde  Burik civarında  bulunur ama  istenirse bahçede de yetiştirilebilecek bir bitkidir.

Glabori

Mot mot (Dikenli Balcık)
Su kaynaklarının bulunduğu  sulak yerlerde   yetişen, 15-20 cm  boyunda dikenli bir bitkidir.Latince ismini bulamadım.Meyvesinin bulunduğu yer emildiğinde, ağzı tatlandıran pekmezimsi bir sıvısı  vardır.İsmi pekmezin Kürtçesi olan 'mot' dan geliyor olmalı.
Motmot
Topık (Topuz/Dikenbaşı-Echinops pungens)
Yuvarlak bir  çiçeği olmasından dolayı çocukluğumuzda topık derdik.50-100 cm boyunda ,dikenli, iki yıllık otsu bir bitkidir.Kırlarda yetişen bu bitkinin dikenli yuvarlak  dış kısmını  bir taş v.b. aletle soyduğunuzda içinde nohut büyüklüğünde yenilebilir  meyvesi ortaya çıkar.
Topık
Qalxan (Kangal/Kaluğan-Onopordum bracteatum )
Deve dikenine benzemekte ancak deve dikeni yeşil renkte  olduğu halde Qalxan  griye yakın renktedir.Dikenli ama aynı zamanda pamuksu bir kabuğu vardır, 50-100 cm boyunda olup ilkbahar ayında kartlaşmadan kabuğu soyularak gövdesi  kenger gibi yenir.

Qalxan

Kıfkarık (Göbelek, Kuzu göbeği,Mantar-Morchella )
İlkbaharda nisan ,mayıs aylarında  yağmurdan sonra köyün orman tarafında görülür ,çok kısa ömürlüdür, çiğ yada pişirilerek yenilir.Toplarken zehirli olan türlerini bilmek gerekir.
Kıfkarık
Kaxmut/Kağmut
Toprağa gömülü olan ve İlkbaharda çift sürme işlemi esnasında karasabanın ucuna takılarak ortaya çıkan küçük bir patates  büyüklüğünde   yamru yumru   bir bitkidir.Hatırladığım kadarı ile tadı pişmemiş kestaneye benzerdi ve çiğ yenirdi.
Tırşo (Kuzu kulağ/Ekşimik-Rumex acetosella)
15-40 cm boylarında çayırlar gibi nemli  yerlerde yetişen çok yıllık otsu bir bitkidir, yaprakları  yenilir , ekşi , mayhoş bir tadı vardır.Tırşoye Gayan denen büyük yapraklı bir çeşidi daha vardır.
Tırşo
Sıplıng (Yemlik-Scorzonera)
İlkbaharda karın erimesinden sonra ortaya çıkar.Genellikle çiğ olarak salata gibi yenir ayrıca yemekler de kullanılır.
Sıplıng
Merdimelax (Madımak-Polygonum cognatum)
İlkbahar ve yazın ilk aylarında yetişen   otsu bir bitki.Yapraklarından çeşitli yemekler yapılır.Eskiden civardaki köylerden kadınlar topluca bizim köye madımak toplamaya gelirlerdi.
Merdimelax
Pari mihan
Türkçe karşılığı 'Koyun dürmacı' olan otsu bir bitkidir, mayıs ayında çayırlarda kuzu kulak bitkisinin yetiştiği yerlerde yetişir.Boyu bir metreye kadar uzar, yaprakları kuzu kulak yaprağına benzer.Belirgin bir tat ve kokusu vardır.Gövdesi soyularak yenir.Yemeklerde kullanılmaz.
Pari mihan

Sılmastık (Yabani ıspanak)
Pancar olarak kullanılan bir ottur.Çöreği güzel olur.
Sirmog (Frenk soğanı)
İlkbaharda nemli , sulu çayırlarda ve nemli dere kıyılarında yetişir. Keskin sarımsak kokusu  çevreye yayar. Nisan  mayıs  aylarında bazen daha da erken yeşermeye başlar. Yaprakları yeşil soğan gibi yenilir yada yemekler de kullanılır.
Sirmog
Bışkov (Ebe gümeci-Malva sylvestris)
Çocukluğumuzda , köyde güneş gören her yerde özellikle duvar diplerinde yetişen  bu bitkinin düğme şeklindeki meyvesini yerdik.Bu bitkiye de yediğimiz kısmı düğmeye benzettiğimiz için  bışkov (Türkçesi düğme) derdik. İşin aslı bu bitkiyi büyüklerimizin yediğini de pek görmedim.Ancak başka yerlerde salatası  yapılan ,yaprakları kaynatılarak çay olarak içilen önemli bir şifalı bitki sayılıyormuş.

Bışkov

Şekok (Yaban armudu/ Boz armut/Ahlat-Pyrus elaeggnifiolia)
Sonbaharda olgunlaşan meyvesi olan ve 3-4 cm büyüklüğünde meyvesi olan kendiliğinden yetişen bir ağaç. Türkçesi  yaban armudu olan Şekeok ile Gijok ağacı genellikle karıştırılır.  
Şekok
Gijok(Alıç/Crataegus)
Hafik ekşimsi , çekirdekli  meyvesi sonbaharda şehirlerde  ipe tespih gibi dizilerek satılmaktadır.Olmuş meyvesi turuncuya yakın sarımsıdır.Gijok ağacının boyu on metreye kadar uzayabilmektedir.Köyde pek çok yerde bulunmaktadır.

Gijok

Çêkêm (Katran Ardıcı/Juniperus oxycedrus)
Köyün ormanlık bölgesinde yetişen çalı şeklinde ardıçların fındık büyüklüğünde tohumu.Yenildiğinde adeta ardıç ağacının  kokusunu hissedersiniz.
Çêkêm
Solmaz çiçek/Ölmez çiçek /Altın otu (Helichrysum)
Aktarlarda altın otu adıyla kaynatılarak çayı yapılmak üzere satılan (idrar ve safra artıcı ve taş düşürücü) çiçek, köyün kırlarında yetişmektedir.Ben kaynatılarak içildiğini görmedim. Köyde hemen  her evde  süs bitkisi olarak odanın görünen bir yerine konulurdu ve çiçekleri uzun süre sarı rengini kaybetmediği için solmaz çiçek olarak adlandırılırdı.

Altın otu

Pivok (Çiğdem/Colchicom)
Pivok, baharın geldiğini müjdeleyen çok yıllık yumrulu , sarı veya mavi ,mor renkli çiçekler açan yenilebilir bir çiçektir.Çiğdeme çok benzeyen ve acı çiğdem denen çiçek zehirli olup , çiğdem toplarken dikkatli olmak gerekir.

Sosın (Nevruz/Navruz çiçeği/İris Persica)
Kürtçe Sosın dediğimiz, Süsengiller (iridaceae) familyasından Türkçe Nevruz/Navruz denilen çiçeğin Latince adı İran Süseni anlamına gelen 'Iris Persica' dır.Çıplak taşlı yamaçlarda ve çalılık arazilerde yetişen çok yıllık bir bitkidir.Mart, Nisan  aylarında çiçek açar,  yaprakları ve yumru kökü çiğ olarak yenilir.

Sosın
Foto :Hasan Ali Sarıkaya

Gullik(Çiriş otu/Asphodelus)
Yabani pırasa.Nisan ayı başlarında Yılanlı Dağının eteklerinde  yetişir ,   yemeği yapılır.

Gemırşok
Yılanlı dağının eteklerinde  yetişen bu çalı şeklindeki bitkinin  sonbaharda olgunlaşınca kırmızıdan siyaha dönen, karamuktan biraz büyük, yumuşak, ağızda dağılan ve bir meyvesi vardır.
Gemırşok
Mamıx
Yılanlı dağının eteklerinde  yetişen ve meyvesi ekşi eriğe benzeyen ama erikten daha küçük bir bitkidir.Ekş tadından dolayı  hıltırşık da denmektedir.

Mamıx

Pung (Nane/Mentha)
Genellikle dere kenarlarında bahar aylarında yetişir. Küçük yapraklı bir bitki olup yaprakları özelikle ayran çorbasında (Şorbe den) kullanılır. Kurutulduğunda baharat olarak kullanılır.

Pung

Anıx
Dağlık ve kayalık alanlarda olur. Çiçeği kurutulup , kışın baharat olarak kullanılır.

Anıx
Foto:Mustafa Doğan

_________________________
Notlar
* -Çiçek Ve Renk adlarına Dair/Bekir Ayvazoğlu
-Yukarıda geçen Türkçe alfabede bulunmayan  harflerin okunuşu ise şöyledir:
Ê ê -Türkçe 'e' ile 'ı' arasında bir sestir.Ne tam olarak 'e' ne de 'ı' sesi.
Qq -Gırtlaktan gelen kalın bir sestir.Türkçedeki  'k' harfinin gırtlaktan söylenmesi gibi bir ses.
X x :İnsan boğazını temizlerken boğazdan çıkan hırıltıya benzer.Türkçedeki 'ğ' sesi gibidir.

KAYNAKÇA
BAYTOP Turhan , Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dili Kurumu Yayınları